Τετάρτη, 13 Ιούλιος 2011 00:19

Υπνοβάτες

του Γιώργου Ορφανουδάκη

Είναι πια κοινός τόπος (;) πως την κοινωνική παθολογία του συστήματος πρέπει να την προσεγγίζουμε κυρίως –ως τέτοια– με όρους ψυχολογικούς και μάλιστα σκληρούς. Ας δούμε το ιδιωτικό mail του trader της Goldman Sachs Φαμπρίς Τουρ, η αποκάλυψη του οποίου πυροδότησε το σκάνδαλο που έσυρε τον χρηματοπιστωτικό κολοσσό στα δικαστήρια και επέφερε την καταδίκη του (η αποζημίωση ορίστηκε στα 500 εκ. ευρώ, ποσό αστείο βεβαίως για το μέγεθός του, αλλά αυτό όπως θα δούμε παρακάτω είναι ευαγγέλιο άλλου ιερέα). Ο κύριος Τουρ είναι ένας από τους quants («quantitive analysts», ποσοτικούς αναλυτές), μηχανικούς υπολογιστών και άλλους που αυτά τα ιδρύματα υπεραμοίβουν για να στήνουν «πολύπλοκες συναλλαγές, με υψηλό επίπεδο μόχλευσης, εξωτικές, χωρίς να κατανοούν απαραίτητα τις συνέπειες που εγκυμονούν όλες αυτές οι τερατογενέσεις».

Στο ξεκίνημά του, ήδη, το μήνυμα έχει ως εξής: «Ολόκληρο το οικοδόμημα κινδυνεύει να καταρρεύσει. Δεν αισθάνομαι ιδιαίτερα ένοχος, ο πραγματικός στόχος της δουλειάς μου είναι να κάνω τις αγορές αποτελεσματικότερες και –στο τέλος της αλυσίδας– να παρέχω στον αμερικάνο καταναλωτή τα αποτελεσματικότερα μέσα για να δανείζεται και να χρηματοδοτείται. Συνεπώς, η δουλειά μου είναι διαποτισμένη από ταπεινοφροσύνη, γενναιότητα ψυχής και ηθική. Ακόμα κι εγώ εντυπωσιάζομαι από το πως καταφέρνω και πείθω τον εαυτό μου!!!».

Ο ίδιος λοιπόν πράγματι εντυπωσιάζεται. Άραγε ποιος άλλος θα μπορούσε να εντυπωσιαστεί από το ρεσιτάλ κυνισμού και την τρομώδη παράνοια, τη μαυλιστική αυθυποβολή και την εμπύρετη αυταπάτη, την απύθμενη μωροφιλοδοξία και την αστείρευτη πίστη στις «σωτήριες» επιπτώσεις του νεοφιλελεύθερου (ΝΦ) δόγματος; Τα πάντα σχεδόν χωρούν σε πέντε αράδες, όλα εκείνα που το καθιστούν θρησκεία (προσδίδοντάς του μια άγρια μεταφυσική χροιά), με το αδιάψευστο ιερατείο της και τη δουλική ακολουθία των λογιστών και φαρισαίων – ένας συρφετός που έχει αναγάγει την απώθηση της ενοχής σε τέχνη.

Ας πάμε λίγο παρακάτω. Διαπιστώνουμε πως τούτη η ανείπωτη ενοχή-απώθηση δεν μπορεί παρά να είναι το αποτέλεσμα ενός καθεστώτος το οποίο με όλη την αποξενωμένη από τους ανθρώπους τερατωδία του δεν γίνεται ποτέ κτήμα τους, αλλά παραμένει μια κακεντρεχής ευκαιρία για ατομική αποκλειστικά ευδαιμονία και μια ελπίδα καταχθόνια για απόσειση των οποιωνδήποτε αισθημάτων ευθύνης.[i]

Η χειραγωγική επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού προκαλεί παντού μια ακαμψία σχεδόν νεκρική, μια πτωματοποίηση του ανθρώπινου. Στη χώρα μας, μάλιστα, η απόπειρα να επιτευχθεί μονομιάς αυτή η «εκσυγχρονιστική» κυριαρχία του ΝΦ δόγματος και η κατάρρευσή του που ακολουθεί, καταφέρνει μάλλον να ξεμωράνει τους ανθρώπους. Το κόψιμο του ομφάλιου λώρου από κάθε είδους συλλογικό γίγνεσθαι, η ετοιμότητα παθητικής προσαρμογής σε κάθε κατάσταση που προκύπτει και, τέλος, η διάχυση της εντελώς παράδοξης εκείνης εμπιστοσύνης απέναντι στο εμφανώς ανεπαρκές, σε αυτό που κύριο χαρακτηριστικό του είναι η παντελής απουσία προτερημάτων, είναι όλα μια πτυχή του ίδιου φαινομένου. Μιλώντας λοιπόν για μια υποπλασία του ανθρώπινου θα μπορούσαμε ίσως να επισημάνουμε πως το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται εντονότερο εκεί όπου, όπως λέγεται, το ανθρώπινο υπήρξε κάποτε περισσότερο πραγματικό.

Δεν πρέπει να έχουμε αυταπάτες για το ότι η συλλογική ενέργεια στη χώρα διοχετεύθηκε σε αυτό το εγχείρημα καταναλωτικής ευδαιμονίας όσο ποτέ άλλοτε – ένα βουλιμικό φιξάκι που δεν μπορεί πια να μας «φτιάξει». Αυτό που απομένει είναι ένα χανγκόβερ επαχθές, ένας σωρός ερειπίων όχι με τη φυσική αλλά, κυρίως, με τη μεταφυσική έννοια, ένας κόσμος που έχει υποστεί ζημιά στον αυθορμητισμό του και την αυτονομία του. Κανόνας πια η καχυποψία, η κρυψίνοια, η ανασφάλεια να ομολογήσεις στον άλλον, το τσαλάκωμα του περισσέματος του όποιου αθώου εαυτού.

Από την άλλη, ακούγοντας μερικούς να ψιθυρίζουν (κι άλλους να φωνάζουν) πως ίσως κάτι να αρχίζει να κινείται εδώ, θα πρέπει να αναρωτηθεί κανείς εάν είναι αυτό η παροιμιώδης νέα ζωή που θα περιλαμβάνει το συλλογικό και την έννοια του δημοσίου ή απλώς μια μυρμηγκιά που ξεπροβάλλει μετά τη μετακίνηση μιας πέτρας. Ο βίαιος νοοτροπιακός εξορθολογισμός (προς το δυτικότερο) που επικαλούνται κάποιοι ως το απολύτως αναγκαίο (αλλά και ευκταίο βεβαίως-βεβαίως) για την περίσταση, με ιδιαίτερη άλλωστε απήχηση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας διαδικασίας που θα μας μετατρέψει σε μία νύχτα από τζιτζίκια σε μέρμηγκες …και θα ξυπνήσουμε στη γη της επαγγελίας. Flatline.

Μια αίσθηση ματαιότητας για οτιδήποτε γίνεται στο πεδίο του πνεύματος δεν μπορεί παρά να παραμένει, αφού ακόμα κι αυτή η κύρια ασχολία του, η απομυθοποίηση, αποτελεί πια κενό γράμμα εκτός από εκείνες του εμπορεύματος και της λειτουργικότητας, όλες οι άλλες αξίες είναι πλέον ισοπεδωμένες. Θα προσθέταμε μάλιστα πως στη χώρα μας αυτή η δουλειά (η πνευματική) εμπίπτει στα βαρέα και ανθυγιεινά, εφ’ όσον εδώ «το κιτς –ως η λυσσαλέα κι απόλυτη άρνηση να παραδεχτούμε ότι τα σκατά υπάρχουν» (Μ.Κούντερα)– είναι πανταχού παρόν και τα πάντα πληρόν.

Ίσως εκείνο τελικά που έχει πραγματική σημασία να είναι η κριτική συνείδηση που αποκτά η αδυναμία μας απέναντι στις ασυνείδητες δυνάμεις της ίδιας μας της διάλυσης… μέσα στα σκατά.[ii]

Στην ανείπωτη ενοχή τους ας αντιταχθεί της αθωότητάς μας η ρητή παραδοχή.

(Ερώτημα στην Αυλίδα: διαλυόμαστε διότι είμαστε μέσα στα σκατά ή μήπως είμαστε μέσα σε αυτά επειδή διαλυόμαστε;)

 


[i] Ο Αdorno σε επιστολή του προς τον Τ. Mann χρησιμοποιεί παρόμοιο σχήμα για να εξηγήσει την πεισματική απώθηση-άρνηση των Ναζί , κατά τη διάρκεια της δίκης της Νυρεμβέργης, να παραδεχτούν  πως, όντως, υπήρξαν τέτοιοι.

[ii] Ο ίδιος στο δοκίμιο του για τον Wagner αναφέρεται συγκεκριμένα στη μεγαλειώδη αδυναμία του συνθέτη και την συνείδηση που εκείνη αποκτά … «Ο αστός μηδενιστής αντιλαμβάνεται τον μηδενισμό που θα έρθει μετά από αυτόν».

Επιστροφή Επάνω