Η εργασία που γίνεται χωρίς ελπίδα μαζεύει νέκταρ μέσα σ' ένα κόσκινο 


τεύχος 6
Νοέμβριος 2015

Χρεοκοπήσαμε: Η ελληνική κρίση και το πρόβλημα της κοινότητας (υποσημειώσεις)

του Φίλιππου Θεοφανίδη

[1] Το δοκίμιο αυτό γράφτηκε κατόπιν πρόσκλησης από τον Δημήτρη Τομαρά για το περιοδικό Lasttapes και με αφορμή τον Jean-Luc Nancy. Τον ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου έδωσε. Κομμάτια αυτής της εργασίας δημοσιεύτηκαν παλαιότερα στο προσωπικό μου ιστολόγιο, aphelis.net. Η αγγλική του εδοχή μπορεί να βρεθεί στο περιοδικό chronos.

[2] Η αναφορά στο πρωτότυπο ιταλικό κείμενο του Agamben είναι: «Voi inglesi non potete capirci: noi greci abbiamo fatto bancarotta tanto tempo fa» (Mezzi Senza Fine, Turin: Bollati Boringhieri, 1996, 110). Ο συγγραφέας παραφράζει εδώ τον Forster, ο οποίος έγραψε, στην πραγματικότητα, το παρακάτω, αφηγούμενος μια παρατήρηση που έκανε ο Καβάφης όταν ήταν μαζί κάποτε τη δεκαετία του 1920:

Ποτέ μη ξεχνάς για τους Έλληνες πως είμαστε χρεοκοπημένοι. Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ ημών και των αρχαίων Ελλήνων, και, αγαπητέ μου Forster, μεταξύ ημών και εσάς. (Ο E.M. Forster προς τον Christopher Isherwood, 16 Ιουλίου 1933, ανατυπωμένο στο: Selected Letters of E.M. Forster: 1921–1970, Volume 2, επιμέλεια των Mary Lago και Philip Nicholas Furbank, Cambridge: Harvard University Press, 1985, 118).

Στο βιβλίο του In Byron’s Shadow: Modern Greece in the English & American Imagination ο David Ernest Roessel σχολίασε το παραπάνω όσον αφορά το νόημα και την αυθεντικότητά του ως εξής:

Είτε είπε ο Καβάφης στην πραγματικότητα αυτό το πράγμα είτε όχι, η αλήθεια είναι ότι αντανακλά την άποψη του Forster για το χάσμα που υπάρχει μεταξύ των αρχαίων και των σύγχρονων Ελλήνων, καθώς και την πεποίθησή του ότι το αρχαίο ελληνικό πνεύμα μπορεί να βρεθεί σήμερα στην Αγγλία (Oxford: Oxford University Press, 2002, 319, n. 28).

[3] Giorgio Agamben. Means Without End. Notes On Politics (μτφρ. Vincenzo Binetti και Cesare Casarino, Minneapolis: University of Minnesota Press, [1996] 2000), 141.

[4] Μέχρι τη στιγμή που γραφόταν αυτό το άρθρο, ένα αμερικάνικο δικαστήριο έδωσε την άδεια στην πόλη του Στόκτον να προχωρήσει σε χρεοκοπία. Το Στόκτον, με σχεδόν 300.000 πληθυσμό, είναι η 13η μεγαλύτερη πόλη της πολιτείας της Καλιφόρνια. Προηγουμένως, στα μέσα Μαρτίου, η πολιτεία του Μίσιγκαν κήρυξε σε κατάσταση έκτακτης οικονομικής κατάστασης την πόλη του Ντιτρόιτ (πληθυσμός το 2011: περίπου 700.000).

[5] Raj K. Chawla και Sharanjit Uppal, “Household debt in Canada”, Statistics Canada, καλοκαίρι 2012, http://www.statcan.gc.ca/pub/75-001-x/2012002/article/11636-eng.htm (ac. April 15, 2013)

[6] Βλέπε, για παράδειγμα, την ταινία ντοκυμαντέρ Payback (Jennifer Baichwal, 2012) που βασίζεται στο βιβλίο Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth, της Margaret Atwood (Toronto: House of Anansi Press, 2008). Επίσης το: Debt. The First 5,000 Years, του David Graeber (Brooklyn: Melville House, 2011), καθώς και το: La Fabrique de l’homme endetté. Essai sur la condition néolibérale τού Maurizio Lazzarato (Paris: Éditions Amsterdam, 2011).

[7] Jean-Luc Nancy. L’Équivalence des catastrophes (Paris: Galilée, 2012).

[8] Nancy [2001] 2003, 24.

[9] Πρωτοδημοσιευμένο υπό τον τίτλο «Sauvons le peuple grec de ses sauveurs!» την 21η Φεβρουαρίου 2012 (http://www.liberation.fr/monde/01012391134-sauvons-le-peuple-grec-de-ses-sauveurs, ac. April 15, 2013). Μεταξύ των υπογραφόντων, είναι οι Giorgio Agamben, Jean-Christophe Bailly, Roberto Esposito, Jean-Luc Nancy και Jacques Rancière (βλέπε Éditions Lignes, http://www.editions-lignes.com/sauvons-le-peuple-grec-de-ses.html, ac. April 15, 2013). Οι συγγραφείς αυτοί συνδέονται όλοι με την ανανέωση του ενδιαφέροντος για την έννοια της κοινότητας που συζητείται εδώ (βλέπε επίσης τη σημείωση 15).

Το άρθρο ξεκινούσε ως εξής:

Σε μια εποχή όπου ένας στους δύο νέους στην Ελλάδα είναι άνεργος. Όπου 25.000 άστεγοι περιπλανώνται στους δρόμους της Αθήνας. Όπου το 30% του πληθυσμού έχει κατρακυλήσει κάτω από το όριο της φτώχειας (...)

Μέχρι την παρούσα στιγμή, σχεδόν έναν χρόνο μετά, η κατάσταση δεν έχει βελτιωθεί. Από ορισμένες απόψεις, μάλιστα, έχει χειροτερέψει. Σύμφωνα με μια έκθεση της Eurostat, τη στατιστική υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις αρχές του 2013 η Ελλάδα παρουσίαζε την υψηλότερη αύξηση του ρυθμού ανεργίας, φτάνοντας από το 21.4 στο 26.4 μεταξύ Δεκεμβρίου 2011 και Δεκεμβρίου 2012. Το ποσοστό αυτό αποτελεί το υψηλότερο μεταξύ όλων των Κρατών-Μελών της Ε.Ε. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2012, το 58.4 όλων των Ελλήνων κάτω των 25 ετών ήταν άνεργοι (Eurostat news release: “Euro area unemployment rate at 12.0%”, April 2, 2013, http:// epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3–02042013-AP/EN/3–02042013-AP-EN.PDF, ac. April 15, 2013).

[10] Maurice Blanchot. The Writing of Disaster (μτφρ. Ann Smock, Lincoln: University of Nebraska Press, [1980] 1995), 103.

[11] Έχω αναλύσει τον μύθο που περιβάλλει την ανακάλυψη των άρρητων αριθμών από τους Πυθαγόρειους σε σχέση με την ανισορροπία που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή μας στο: Philippe Theophanidis. “On the threshold of knowledge: Pythagoreans, incommensurability and the experience of modernity”, Aphelis, July 14, 2012, http://aphelis.net/threshold-knowledge-pythagoreans-irrationality-experience-modernity/, ac. April 15, 2013.

[12] Η συνειδητοποίηση ότι κοινές μετρικές μονάδες εμφανίζονται να λείπουν σε συγκεκριμένες ομάδες ατόμων ονομάστηκε ανισότητα. Το κίνημα Occupy, το οποίο έγινε περισσότερο γνωστό το φθινόπωρο του 2011, θα μπορούσε να γίνει κατανοητό ως μια έκφραση αυτής ακριβώς της όλο και πιο έκδηλης αίσθησης ανισορροπίας. Παρ’ όλα αυτά, δεν θα πρέπει να την σκεφτόμαστε αποκλειστικά ως μια ανισορροπία οικονομική. Όταν ο Γιώργος Σεφέρης είπε το διάσημο «Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει» τον Μάρτιο του 1969, αναφερόταν σε μια ανισορροπία της εξουσίας. Όταν ο Γερμανός φιλόσοφος Günther Anders έγραψε «Η πιθανότητα της Αποκάλυψης είναι δικό μας έργο» στις «Προσταγές της Ατομικής Εποχής» (πρώτη δημοσίευση 1957) ενδιαφερόταν περισσότερο με μια ανισορροπία τεχνολογική και στους κινδύνους που αυτή αντιπροσωπεύει για ολόκληρη την ανθρωπότητα (Burning Conscience, New York: Monthly Review Press, [1957] 1961, 11-12).

[13] Το δοκίμιο “La Communauté désoeuvrée” δημοσιεύτηκε πρώτα στο γαλλικό περιοδικό Alea το 1983 κατόπιν πρόσκλησης του διευθυντή του Jean-Christophe Bailly (Παρίσι: Christian Bourgois, no. 4, February 1983, 11-49). Ο Maurice Blanchot απάντησε μέσα στην ίδια χρονιά με ένα εξίσου σημαντικό βιβλίο με τον τίτλο: La Communauté inavouable. Ο Nancy συνέχισε να εργάζεται πάνω στην έννοια της κοινότητας με ένα βιβλίο που έφερε τον ίδιο τίτλο με το άρθρο του τού 1986 και έπειτα μέσω πολλών άλλων δημοσιεύσεων [για παράδειγμα: La Comparution: politique à venir (1991) και Être singulier pluriel (1996)]. Έκτοτε, το θέμα αναπτύχθηκε περεταίρω από διανοητές όπως οι Jacques Rancière (Aux bords du politique, 1990), Giorgio Agamben (La comunità che viene, 1990) και Roberto Esposito (Communitas: Origine e destino della comunità, 1998).

Τα τελευταία χρόνια, ο Jean-Luc Nancy ανέλυσε πιο διεξοδικά και έριξε νέο φως πάνω στην κοινότητα ανανεώνοντας το ενδιαφέρον γι’ αυτήν στο έργο του La communauté affrontée (2001) καθώς και στο Maurice Blanchot: passion politique (2011). Πιο πρόσφατα ακόμη, μίλησε σε μια ραδιοφωνική συνέντευξη για την ηλεκτρονική σελίδα laviemanifeste.com: “La communauté, le mythe, la politique. Rencontre avec Jean- Luc Nancy”, April 12, 2012, http://laviemanifeste.com/archives/5791, ac. 15 Απριλίου 2013.

[14] Η μεγάλη σημασία της συνύπαρξης (του συν-είναι) συζητείται συντόμως στο Είναι και Χρόνος του Χάιντεγκερ (βλέπε ειδικά Διαίρεση Πρώτη, Κεφάλαιο Τέταρτο: «Το μες-στον-κόσμον-Είναι ως Συνείναι και εαυτότητα. Οι «πολλοί»). Ωστόσο, (και αυτό είναι άλλωστε ένα εκ των βασικών επιχειρημάτων του Nancy στο Être singulier pluriel) η ανάλυση του Χάιντεγκερ δεν αναπτύχθηκε θεωρητικά σε μεγάλη έκταση (Being Singular Plural, μτφρ. Robert D. Richardson και Anne E. O’Byrne, Stanford: Stanford University Press, [1996] 2000). Επιπλέον, η παράβλεψη εκ μέρους του Χάιντεγκερ του γεγονότος ότι η συνύπαρξη προηγείται της ύπαρξης χρησιμοποιήθηκε προκειμένου να ερμηνεύσει (και όχι να δικαιολογήσει) την αμφιλεγόμενη στάση του φιλοσόφου προς τον εθνικοσοσιαλισμό. Για μια επαρκή περίληψη του ζητήματος, βλέπε Ignaas Devish. Jean-Luc Nancy and the Question of Community (New York: Bloomsbury, 2013), 80-83.

[15] Nancy [1996] 2000, 5.

[16] Αν και με μια προσέγγιση διαφορετική σε ορισμένα σημεία όσον αφορά στο ζήτημα του «μεταξύ» ως διαστήματος ή κενού από εκείνη του Nancy, η Hannah Arendt ανέπτυξε σε μια περίπτωση παρόμοιες θέσεις γύρω από το τι σημαίνει να μοιραζόμαστε έναν διαχωρισμό:

Η συμβίωση μέσα στον κόσμο σημαίνει κατ’ ουσίαν ότι ένας κόσμος πραγμάτων βρίσκεται μεταξύ εκείνων που τον έχουν από κοινού, όπως ένα τραπέζι βρίσκεται μεταξύ εκείνων που κάθονται γύρω του· ο κόσμος, όπως κάθε τι που βρίσκεται «μεταξύ», συνδέει και συγχρόνως χωρίζει τους ανθρώπους.

(Η Ανθρώπινη Κατάσταση, Μετάφραση Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου, Στέφανου Ροζάνη, Εκδόσεις Γνώση, Αθήνα, 2008, σελ 78).

Παρόμοιες απόψεις αναπτύχθηκαν και από τον γερμανό φιλόσοφο Peter Sloterdijk μέσω της «θεωρίας των σφαιρών» του, η οποία περιλαμβάνει και το θέμα της «παγκοσμιοποίησης»:

Αυτός είναι και ο βασικός παράγοντας μιας ηθικής του αφρού: Δεν μπορούμε να κάνουμε ό,τι επιθυμούμε εντός της ίδιας μας της φούσκας, όταν μοιραζόμαστε την αποστολή της διαχείρισης μιας πολύπλοκης στατικής κατάστασης μιας υπερ-τεχνητής δομής, της οποίας οι τοίχοι δεν αποτελούν ιδιοκτησία κανενός· κανείς δεν μπορεί να διεκδικήσει αποκλειστική ιδιοκτησία των τοίχων μιας δομής του τύπου του αφρού. Οι γείτονες βρίσκονται τόσο κοντά μεταξύ τους που δεν μπορούμε να καθορίσουμε ποιος είναι ο ιδιοκτήτης ενός δεδομένου τοίχου. Μοιραζόμαστε εκείνο που μας διαχωρίζει. Αυτό μοιάζει να είναι τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά αληθινό όταν σκεφτόμαστε το μέλλον της συνύπαρξής μας: Η πρόκληση της διαχείρισης εκείνου που μας διαχωρίζει είναι η πρώτη μεγάλη ανάγκη που αντιμετωπίζουμε (Pensée Atmosphérique”, συνέντευξη του Peter Sloterdijk στην Léa Gauthier και τον Benoît Laudier. Mouvement.net, January 1st, 2005, http://www.mouvement.net/teteatete/entretiens/pensee-atmospherique, ac. 15 Απριλίου 2013).

[17] Στο δοκίμιό του Conloquium ο Jean-Luc Nancy κάνει έναν προσεχτικό διαχωρισμό των δύο βασικών μορφών ολοκληρωτισμού του 20ου αιώνα:

Και δεν πρέπει να σταματήσουμε να τονίζουμε τη δυσσυμετρία μεταξύ, αφενός, των φασισμών που προέρχονται από μια επιβεβαίωση της ουσίας της κοινότητας, και, αφετέρου, των κομμουνισμών που δηλώνουν πως η κοινότητα είναι μία πράξη και όχι μια ουσία. Κανένα μέτρο αυτο-εξαπάτησης δεν μπορεί να μάς εμποδίσει να δούμε αυτήν την διαφορά. Ομοίως, δεν υπάρχει κανένας λόγος να λησμονήσουμε τον αριθμό των θυμάτων (ούτε βέβαια τις διάφορες διαστάσεις ουσιοκρατισμού, κοινοτισμού και ρατσισμού που βρίσκονται κρυμμένες εδώ και εκεί στον λεγόμενο υπαρκτό κομμουνισμό). (Jean-Luc Nancy. “Conloquium”, μτφρ. Janell Watson, The Minessota Review, 2010, Number 75, Fall 2010, 107, note 1)

[18] Στην αρχή τού Being Singular Plural, ο Nancy φτιάχνει μια λίστα ονομάτων, που αποτυπώνουν την πραγματική «κατάσταση του πλανήτη και των ανθρώπων» που επικρατούσε όταν έγραφε το βιβλίο:

Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Τσετσενία, Ρουάντα, Βόσνιοι Σέρβοι, Τούτσοι, Χούτου, Οι Τίγρεις της Ταμίλ, Καζαμάνς, Κραζίνιοι Σέρβοι, Τσιάπας, Ισλαμική Τζιχάντ, Μπαγκλαντές, ο Μυστικός Στρατός για την Απελευθέρωση της Αρμενίας, Χαμάς, Καζακστάν, Κόκκινοι Χμερ, ΕTA, Κούρδοι (UPK/PDK), Μονταταίρ, Το Κίνημα για τον Αυτοκαθορισμό, Σομαλία, Τσικάνος, Σιίτες, FNLC – Το Ιστορικό Κανάλι, Λιβερία, Γκιβάτ Ζανταγκάν, Νιγηρία, Η Λίγκα του Βορρά, Αφγανιστάν, Ινδονησία, Σιχιστές, Αϊτή, Τσιγγάνοι Ρομά της Σλοβενίας, Ταϊβάν, Βιρμανία, PLO, Ιράκ, Ισλαμικό Μετωπο της Σωτηρίας, Φωτεινό Μονοπάτι, Vaulx-en-Velins, Neuhof....

Ο Nancy κλείνει τη λίστα του με το εξής σχόλιο:

Φυσικά, θα ήταν δύσκολο να κλείσουμε τη λίστα αυτή αν στόχος μας ήταν να περιλάβουμε όλους τους τόπους, τις ομάδες ή τις αρχές που συγκροτούν το θέατρο των αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ των διαφόρων ταυτοτήτων, όσο και το τι ακριβώς διαμείβεται στις συγκρούσεις αυτές. ([1996] 2000, xii).

[19] Πάνω σ’ αυτήν την προφανή αντίφαση όπου μια κοινή συνθήκη ορίζεται με προβληματικό τρόπο όταν ορίζεται στη βάση μιας πρέπουσας σύμβασης, βλέπε: Roberto Esposito. Communitas. The Origin And Destiny of Community (μτφρ. Thimothy Campbell, Stanford: Stanford University Press, [1998] 2010), 2–3.

[20] Jean-Luc Nancy. The Inoperative community (μτφρ. Peter Connor, Minneapolis: University of Minnesota Press, [1986] 1991), 5.

[21] http://www.hellenicparliament.gr/en/Vouleftes/Ana-Koinovouleftiki-Omada/, ac. April 15, 2013.

[22] Το πρόβλημα αυτό αναφέρεται ξεκάθαρα στο Homo Sacer του Giorgio Agamben:

Υπ’ αυτήν την έννοια, η εποχή μας δεν είναι άλλο παρά η απόπειρα –αδυσώπητη και μεθοδική- να πληρωθεί το ρήγμα που διαιρεί τον λαό εξοβελίζοντας ριζικώς τον λαό των αποκλεισμένων. Αυτή η απόπειρα συνδέει, σύμφωνα με διαφορετικές τροπικότητες και διαφορετικούς ορίζοντες, Δεξιά και Αριστερά, καπιταλιστικές χώρες και σοσιαλιστικές χώρες, όλες ενωμένες στο σχέδιο –σε τελική ανάλυση μάταιο, μολονότι εν μέρει υλοποιήθηκε σε όλες τις εκβιομηχανισμένες χώρες- παραγωγής ενός μοναδικού και αδιαίρετου λαού. (Giorgio Agamben. Homo Sacer, μτφρ. Παναγιώτη Τσιαμούρα, Scripta, 2005).

[23] Jacques Derrida. Aporias (μτφρ. Thomas Dutoit, Stanford: Stanford University Press, [1996] 1993), 32.

[24] Nancy 2010, 101.

[25] Esposito [1998] 2010, 6.

[26] Agamben [1996] 2000, 141.

[27] Nancy [2001] 2003, 25.

[28] Βλέπε την έξοχη παρουσίαση του προβλήματος αυτού της απορροίας και της σχέσης της με τον πόρο (και μάλιστα όπως αυτά συσχετίζονται στο έργο του Derrida και του Nancy) στον Michael Anker: The Ethic of Uncertainty. Aporetic Opening (New York: Atropos Press, 2009).

[29] Jean-Luc Nancy, “What is to be done”, μτφρ. Leslie Hill από το δοκίμιο “Que faire?” στο Retreating the Political (New York: Routledge, 1997, 152).

LastTapes cover 6

NewsLetter

Εγγραφείτε στο newsletter των LastTapes